ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ

2ο Δημοτικο Σχολειο εΛΕΥΘΕΡΙΟΥ - ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ


ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΣΤΗΝ ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ

 

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ…


ΤΑΞΗ: Ε

ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: 2010-11

1A

Η τέχνη να διδάσκεις, να μπορείς να γοητεύεις, να ξεναγείς στο χώρο και στο χρόνο, να αφουγκράζεσαι, να τραγουδάς, να χορεύεις και να παίζεις, να επιτρέπεις στο παιδί να απολαμβάνει τη διαδικασία της μάθησης είναι ... η βαθύτερη ουσία της περιπέτειας που ζήσαμε στη διάρκεια αυτής μας της εργασίας.

1B

Μέσα σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που περιορίζεται στη "χρησιμότητα" και την "εκμετάλλευση" της γνώσης προσπαθήσαμε να εντάξουμε την  κίνηση, τον ήχο, το χρώμα, το λόγο που επιθυμεί ανταπόκριση, το παιχνίδι των ρόλων …

 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το παιχνίδι είναι ένα φαινόμενο ζωής που ασκεί, μορφώνει, καλλιεργεί. Δεν αποτελεί μόνο μέσο εκτόνωσης και ψυχαγωγίας, αλλά βάση απαραίτητη για τη συγκρότηση μιας υγιούς και ολο­κληρωμένης προσωπικότητας. Ο παιδευτικός του ρόλος να μυή­σει το παιδί στο μελλοντικό κόσμο των ενηλίκων, αποδεικνύεται σ' όλη την εξελικτική του πορεία μέσα στο χρόνο, από την αρχαι­ότητα μέχρι και σήμερα.

Η καθημερινή μας επαφή με τα παιδιά μας διδάσκει ότι το παιχνίδι ανταποκρίνεται απόλυ­τα στη ζωτική ανάγκη τους για κίνηση, δράση, φαντασία, μίμηση. Είναι η γλώσσα με την οποία εκφράζουν σε εξωτερική πράξη τις σκέψεις τους, έχοντας άπειρες δυνατότητες για πνευματική ανα­νέωση και εσωτερική πληρότητα, για ηθική τελείωση και κοινωνική μεταμόρφωση.

Με αυτό το ενδιαφέρον αλλά και σοβαρό θέμα του παιχνιδιού επιλέξαμε να ασχοληθούμε στα πλαίσια του προγράμματος της ευέλικτης ζώνης. Διαβάσαμε βιβλία, ψάξαμε στον υπολογιστή και στο διαδίκτυο, ανατρέξαμε στις αφηγήσεις των παλιότερων και καταγράψαμε τα παιχνίδια που παίζουμε στην αυλή του σχολείου και στα πάρκα.

Αποτέλεσμα αυτών των προσπαθειών μας είναι αυτό το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας. Σ΄ αυτό αναφέρουμε τα παιχνίδια που έπαιζαν τα παιδιά στα αρχαία χρόνια αλλά και τα παιχνίδια που έπαιζαν όταν ήταν μικροί οι παππούδες και οι γιαγιάδες, οι μπαμπάδες και οι μαμάδες και κάποια από αυτά τα παίζουμε κι εμείς σήμερα.

 

     Έτσι, για να θυμούνται οι παλιότεροι και να μαθαίνουν οι νεότεροι… 

2B

 

2A









Κόκκινη κλωστή δεμένη, στην ανέμη τυλιγμένη, δώσ’ της κλώτσο να γυρίσει, παραμύθι ν' αρχινήσει….

 





ΜΕΡΟΣ 1Ο

ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ, ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ, ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ, ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ, ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ ΜΑΣ …

 

3AvΠώς να ζούσαν άραγε  τα παιδιά στην αρχαία Ελλάδα;

vΠοιες υποχρεώσεις είχαν και πώς περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους;

vΠώς αντιμετώπιζαν οι ενήλικες την παιδική ηλικία;

Στην Ελλάδα του 5ου αιώνα π.Χ. τα παιδιά έως το έβδομο έτος της ηλικίας τους μεγάλωναν στο γυναικωνίτη, με τη φροντίδα της μητέρας, της τροφού και των δούλων· κατά το διάστημα αυτό διασκέδαζαν παίζοντας μεγάλη ποικιλία παιχνιδιών.

Μετά από τα πρώτα παιδικά χρόνια, τα δύο φύλα διαχωρίζονταν και άρχιζαν να προετοιμάζονται για τους διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους τους.

Στην ηλικία των έξι ή επτά ετών τα αγόρια ξεκινούσαν την εκπαίδευσή τους και έλειπαν από το σπίτι το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας. Έχουν βρεθεί σε αρχαιολογικές ανασκαφές αρκετά δείγματα από τη σχολική ζωή, όπως γραπτές ασκήσεις σε όστρακο, μια ξύλινη πινακίδα, ένα τμήμα παπύρου, ένα μελανοδοχείο σφαιρικού σχήματος και μια χάλκινη ακίδα για γράψιμο σε κέρινη πινακίδα.

Τα κορίτσια έμεναν στο σπίτι και μάθαιναν τις δουλειές του νοικοκυριού. Ένα κεραμικό κομμάτι της ύστερης αρχαϊκής περιόδου απεικονίζει μάθημα μαγειρικής: ένα κορίτσι σκύβει πάνω από μια χύτρα, ενώ μια ηλικιωμένη παρακολουθεί χειρονομώντας.

Oι περισσότεροι νέοι στην ηλικία αυτή εγκατέλειπαν την οικογενειακή εστία, αλλά συνήθως δεν παντρεύονταν πριν από τα 35 χρόνια τους. Αντίθετα, τα κορίτσια παντρεύονταν γύρω στα 13 με 15 χρόνια τους και επωμίζονταν τον ρόλο της οικοδέσποινας.

Στη Σπάρτη, τα αγόρια τα αναλάμβανε εξ ολοκλήρου η πολιτεία και ξεκινούσε ουσιαστικά η στρατιωτική τους θητεία, η οποία τελείωνε στο εξηκοστό έτος της ηλικίας τους. Όσον αφορά τα κορίτσια, γυμνάζονταν επίσης εντατικά, έτσι ώστε να εξασφαλίσουν γερό σώμα και να αποκτήσουν υγιή παιδιά. 

3B 

Μαρμάρινο αγαλματίδιο νεαρού αγοριού, ύστερη Ελληνιστική περίοδος, Μουσείο Καλών Τεχνών της Βιρτζίνια, Ρίτσμοντ, A. D. & W. C. Williams Fund.   

 

Στην Αθήνα επίσης στην ίδια ηλικία άρχιζε η συστηματική πολύπλευρη εκπαίδευση των νεαρών υποψήφιων πολιτών, οι οποίοι στα δεκαοκτώ τους χρόνια θα γίνονταν επίσημα πολίτες, με δικαίωμα ψήφου και υποχρεώσεις. Μάλιστα, είναι χαρακτηριστικό ότι όταν γίνονταν έφηβοι, τα αγόρια αφιέρωναν τα παιδικά τους παιχνίδια σε μια ανδρική θεότητα, ως ένδειξη ότι αφήνουν πίσω την παιδικότητά τους και ενηλικιώνονται.


 

4A


Aττική ερυθρόμορφη υδρία, που απεικονίζει οικογενειακή σκηνή, (περ. 440-430 π.χ.), Mουσείο A.M. Sackler, Πανεπ. Harvard, δωρεά D.M. Robinson.

 

Για τα ομαδικά λαϊκά παιχνίδια της αρχαιότητας έχουν γίνει σήμερα πολλές και συστηματικές έρευνες και μελέτες. Σε πολλές περιοχές της πατρίδας μας διατηρούνται ακόμα και σήμερα παιχνίδια, τα οποία παίζονταν στην αρχαιότητα.

4BΤο ομαδικό λαϊκό παιχνίδι έχει βαθιές ρίζες στην ιστορία του τόπου μας. Τα ομαδικά παιχνίδια, όπως αναφέρουν οι αρχαίοι συγγραφείς στα έργα τους, κατείχαν σημαντική θέση στην καθημερινή ζωή των προγόνων μας, οι οποίοι τα αντιμετώπιζαν όχι μόνο ως μέσο ψυχαγωγίας και ξεκούρασης, αλλά και ως μέσο διαπαιδαγώγησης των παιδιών.

Για αυτό το λόγο και τα καλλιέργησαν, αναπτύσσοντας έτσι σε μεγάλο βαθμό τις διανοητικές τους ικανότητες. Οι Έλληνες πρώτοι κατανόησαν την παιδαγωγική αξία των ομαδικών παιχνιδιών. Πίστευαν ότι με το ομαδικό παιχνίδι πραγματοποιείται η τελειοποίηση του ανθρωπίνου όντος και γι’ αυτό το είχαν εντάξει στο πρόγραμμα αγωγής των παιδιών.                       

Σείστρο (πήλινη κουδουνίστρα)


Τα παλαιότερα και ίσως τα πιο ποθητά παιδικά παιχνίδια όλων των εποχών, από την αρχαιότητα έως σήμερα, είναι οι κούκλες. Στο απόγειο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού η κούκλα, που αρχαιότερα θεωρείτο είδωλο ή σύμβολο γονιμότητας, εξελίχθηκε σε πραγματικό παιχνίδι. Πριν το γάμο τους τα κορίτσια θυσίαζαν στους θεούς εκτός από το φόρεμά τους και την κούκλα τους ώστε να εξαγνιστούν και να αποκτήσουν γονιμότητα.

Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι το πιο σημαντικό κριτήριο χαρακτηρισμού μιας κούκλας ως παιχνίδι είναι το γεγονός ότι έχει κινούμενα μέλη.

Ένας αρκετά μεγάλος αριθμός από τέτοιες κούκλες της αρχαιότητας έχει διασωθεί, κυρίως επειδή κατασκευάζονταν από πηλό που διατηρείται στο χρόνο πολύ καλύτερα από το ξύλο ή το ύφασμα. Οι αρχαιότερες ελληνικές κούκλες χρονολογούνται από τον 7ο π.Χ. αιώνα. Σήμερα, μια τέτοια κούκλα από τερακότα φιλοξενείται στο Ελληνικό Αρχαιολογικό μουσείο, ενώ αντίστοιχες υπάρχουν στο Λούβρο και στα μουσεία της Βοστόνης και του Βερολίνου. Ο Όμηρος και ο Πλάτωνας αναφέρουν ότι ο Δαίδαλος ανάμεσα στις άλλες εντυπωσιακές του κατασκευές έφτιαξε και κούκλες για τα παιδιά του Μίνωα.

4C

Μια αρχαία ελληνική κούκλα αποτέλεσε και την πηγή έμπνευσης για τη γέννηση του Φοίβου και της Αθηνάς, των δυο Μασκότ των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Το πρωτότυπο αγαλματίδιο είναι μια κούκλα κωδονόσχημη και φτιαγμένη από τερακότα. 

5A


Παιχνίδια της αρχαιότητας για τα μωρά ήταν τα «σείστρα» (μεταλλικές κουδουνίστρες), τόπια, στεφάνια, σβούρες και βέργες.

 

Θήλαστρο σε σχήμα γουρουνιού

5C

5B

Ο «εφεδρισμός» δεν ήταν κάποιο συγκεκριμένο παιχνίδι, αλλά στην ουσία ένα ιδιαίτερο είδος "τιμωρίας", που επιβαλλόταν στον χαμένο παίχτη, στο παιχνίδι «ιππάς»(ή "εν κοτύλη") και «οστρακίνδα». Στα νεότερα χρόνια το παιχνίδι πήρε τις ονομασίες «καβάλες», «πόσα φύλλα έχει το δεντρί», «τα σουμάδια».

Το παιχνίδι «ιππάς» έμοιαζε με την παραλλαγή της «ώμιλλας» , μόνο που σε αυτό, οι παίχτες προσπαθούσαν να ανατρέψουν από μακριά ενα λιθάρι -που ονομαζόταν «δίορος». Εάν ο παίχτης δεν κατόρθωνε να ανατρέψει τον «δίορο», τότε έπρεπε να πάρει στον ώμο του τον νικητή και να τον μεταφέρει μέχρι το σημείο που ήταν ο «δίορος». Συχνά ο νικητής έκλεινε τα μάτια του «ίππου» του με τα χέρια του.

5D«Αιώρα», η γνωστή κούνια ή κρεμάστρα, ένα από τα πιο αγαπημένα παιχνίδια των παιδιών στην αρχαία Ελλάδα και ιδιαίτερα των κοριτσιών.Ο Παυσανίας την περιέγραψε να είναι κατασκευασμένη με μονό ή πολλαπλό σχοινί, του οποίου τα δύο άκρα δένονταν σ' ένα γερό κλαδί δέντρου, είτε από το υπέρθυρο της πόρτας ή απ' όπου ήταν δυνατό.

5EΤο παιχνίδι «σχοινάκι» παίζεται μέχρι και σήμερα και είναι αγαπητό κυρίως στα κορίτσια. Στο ατομικό σχοινάκι ο παίχτης κρατά τα δύο άκρα του σχοινιού και το περιφέρει γύρω από το σώμα του με αντίστοιχες αναπηδήσεις των ποδιών του. Ανάλογα με την ικανότητα του παίχτη μπορεί να κάνει διάφορες παραλλαγές στη κίνηση του σχοινιού. Γενικά το παιχνίδι μπορεί να παιχτεί ατομικά και ομαδικά.

Το παιχνίδι με το σχοινάκι υπήρξε και στην ελληνική αρχαιότητα. Αποδεικτικό στοιχείο αποτελεί μια επιτύμβια στήλη, στην οποία εικονίζεται ένα κορίτσι με ανασηκωμένα χέρια και με τέτοιον τρόπο που μπορεί να υποτεθεί ότι κρατούσε σχοινάκι.

Η «διελκυστίνδα» ήταν ένα ομαδικό παιχνίδι, κυρίως για αγόρια, το σημερινό τράβηγμα του σχοινιού.

5F

Η «ελκυστίνδα» ήταν ένα παρόμοιο παιχνίδι με την διελκυστίνδα, με την διαφορά ότι σ' αυτό ήταν κανόνας να χαραζόταν μια γραμμή στο έδαφος και οι δύο ομάδες τοποθετούνταν από την μια κι από την άλλη πλευρά της γραμμής. Από την θέση αυτή προσπαθούσαν να τραβήξουν με τα χέρια τους αντιπάλους προς το μέρος τους.

«Κρικηλασία», παιγνίδι με κρίκο, τροχό, το σημερινό στεφάνι, το τσέρκι. Ο κρίκος ήταν ξύλινος, χάλκινος ή ορειχάλκινος κι έφτανε περίπου στο ύψος του παίκτη κι είχε διάμετρο 0,80 μ. - 0,90 μ.  μέχρι 1,30 μ.

Οι παίχτες χτυπούσαν τον κρίκο με μια μικρή σιδερένια ράβδο, τον «ελατήρα», που είχε ξύλινη χειρολαβή. Ο «ελατήρας» άλλοτε ήταν γυριστός, για να σπρώχνουν τον κρίκο κι άλλοτε ίσιος, για να τον κτυπούν.

6A

Ένα ακόμη πολύ διάσημο παιχνίδι στην αρχαιότητα ήταν η «Μυΐνδα» ή αλλιώς «Φυγίνδα» ή «Αποδιδρασκίνδα», το οποίο αντιστοιχεί στο σημερινό «κρυφτό».τον κτυπούν. Πολλές φορές τοποθετούσαν σε αυτόν μικρά κρικάκια κι από το θόρυβο που έκανε κατά το κύλισμα του, προήλθε και η ονομασία του παιχνιδιού «κρικηλασία».

Σκοπός του παιχνιδιού αυτού ήταν να τρέξει ο κρυμμένος στη «μάννα» και να «φτύσει» πριν το φύλακα. 

6B

 

Τοιχογραφία που παριστάνει παιχνίδι της αρχαιότητας «Μυΐνδα» ή αλλιώς «Φυγίνδα» ή «Αποδιδρασκίνδα».


6CΠολύ διαδεδομένο ήταν και το παιχνίδι «χαλκή μυία» που αντιστοιχεί στην σημερινή τυφλόμυγα.  Σ’ αυτό το παιχνίδι δένανε με ένα μαντίλι τα μάτια ενός παιδιού και έλεγε: «χαλκή μυία θα κυνηγήσω» και οι άλλοι αποκρίνονταν: «θα κυνηγήσεις μα δεν θα την πιάσεις» και τον χτυπούσαν με τις ζώνες τους μέχρι να πιάσει ένα παιδί.

Σήμερα το συναντάμε σε διάφορες περιοχές της χώρας μας σαν τυφλοπάννι, τυφλοπαννιάρα, τυφλοπάννα, τυφλός, ζουρλοπαννιάρα, μπούφος, το πουλί - το πουλί...

6DΌπως και σήμερα στα αρχαία χρόνια παίζονταν πολλά παιγνίδια με την μπάλα. Τέτοια παιχνίδια με μεγάλες ή μικρές  διαφορές ήταν:   "απόρραξις ή ανακρουσία", "αρπαστόν", "επίσκυρος ή σφαιρομαχία ", "ιππαστί σφαίρισις", "ουρανιά" και "φαινίνδα".

Η «ουρανιά» ήταν ένα ομαδικό παιχνίδι, αγαπητό και στα δύο φύλα και σε όλες τις ηλικίες. Σε αυτό το παιχνίδι, ένας παίχτης πετούσε την σφαίρα ψηλά και οι υπόλοιποι προσπαθούσαν να την πιάσουν προτού να πέσει στο έδαφος.

Ο Όμηρος έκανε μια πολύ ωραία περιγραφή του παιχνιδιού «ουρανιά», όταν περιγράφει τους δυο γιούς του βασιλιά Αλκίνοου να δίνουν παράσταση προς τιμήν του Οδυσσέα.  Επίσης σε άλλη περιγραφή του, η Ναυσικά και οι φίλες της έπαιζαν την φαινίνδα ή εφετίνδα.

7AΆλλοι τρόποι παιξίματος ήταν: το χτύπημα της με κάποιο αντικείμενο (ξύλο ή ρακέτα), το να σημαδέψει κάποιος κάτι  με τη σφαίρα ή να την ρίξει μέσα σ΄ ένα αγγείο ή μια τρύπα. Όλες αυτές οι χρήσεις της μπάλας τις βρίσκουμε σε πολλά σημερινά παιγνίδια.

Η «Απόρραξις» ήταν επίσης ένα πολύ δημοφιλές παιχνίδι, που παιζόταν με την μπάλα (σφαίρα), φτιαγμένη από δέρματα ζώων. Συμμετείχαν σ’ αυτό δύο ή και περισσότερα άτομα. Κάθε παιδί έριχνε τη μπάλα στο έδαφός με δύναμη και μετρούσε πόσες φορές αυτή χτυπά κάτω. Νικητής ήταν αυτός που θα πετύχαινε τα πιο πολλά χτυπήματα της μπάλας στο έδαφος. 

Επίσης, ένα πολύ διασκεδαστικό και συνάμα αστείο παιχνίδι ήταν ο «Ασκωλιασμός». Στην αρχαιότητα το παιχνίδι αυτό ήταν ένα είδος ακροβασίας και παιζόταν κατά κύριο λόγο στις γιορτές του Διονύσου. Τα παιδιά, τα οποία συμμετείχαν, ανέβαιναν με το ένα πόδι σε ένα φουσκωμένο ασκί αλειμμένο με λάδι και το καθένα φανέρωνε την επιδεξιότητά του στην ισορροπία και την ευλυγισία. Αλλά τις περισσότερες φορές έπεφτε κάτω, γεγονός που διασκέδαζε πολύ τα άλλα παιδιά, αδιάφορο αν το ίδιο θα γελούσαν και με αυτά, όταν σε λίγο που θ’ ανέβαιναν στο λαδωμένο ασκί πάθαιναν τα ίδια. Το παιχνίδι αυτό παίζεται ακόμα στις μέρες μας στην Ήπειρο, γνωστό ως «ασκί».

Ένα άλλο παιχνίδι της αρχαιότητας ήταν η «Χυτρίνδα». Το παιχνίδι αυτό παιζόταν σύμφωνα με τους ιστορικούς με τον παρακάτω τρόπο: Ένας παίκτης καθόταν κάτω και παρίστανε τη χύτρα. Ένας άλλος παίκτης, στηρίζοντας το αριστερό του χέρι πάνω στον καθισμένο, έτρεχε γύρω-γύρω σαν φύλακας. Παράλληλα, οι άλλοι παίκτες προσπαθούσαν να αγγίξουν τη «χύτρα», χωρίς όμως να χτυπηθούν από το φύλακα. Το παιχνίδι διατηρείται στις μέρες μας απαράλλακτο και είναι γνωστό στις μέρες μας στη Ζάκυνθο και τη Λέσβο με την ονομασία «γύρω-γύρω το ψητό» και σε άλλες περιοχές με τα ονόματα παπαδίτσα, φεσάς, μυζηθρούλα, μπλαγόμεσο, χύτρα, κλωτσοσκούφι, μυτζήθρα, φέσας, ενώ στην Κρήτη με την ονομασία προζύμι  κ.τ.λ.

7CΈνα ακόμη γνωστό παιχνίδι στην αρχαιότητα ήταν τα «πεντάλιθα».  Επίσης  ονομάζεται πετράδια, πενταπέτρια, πεντεκούκια, πεντεγούλια, στα βυζαντινά χρόνια το ονόμαζαν καλαλάτζια ή καλολαλάκια.

Το παιχνίδι αυτό παιζόταν κυρίως από κορίτσια μέσα στο σπίτι. Ήταν πολύ αγαπητό και παιζόταν με κότσια ή πετραδάκια. Μπορούσαν να πάρουν μέρος όσα παιδιά ήθελαν.

Το κάθε παιδί είχε συγκεντρωμένα πέντε πετραδάκια ή κότσια κοντά στα πόδια του. Ο κάθε παίκτης πετούσε ένα πετραδάκι ψηλά και έπρεπε να το ξαναπιάσει αφού πρώτα είχε πάρει από κάτω ένα ακόμα πετραδάκι. Αν πετύχαινε στην πρώτη του προσπάθεια, συνέχιζε πετώντας πάλι ψηλά ένα πετραδάκι, το οποίο έπρεπε να ξαναπιάσει, με την προϋπόθεση ότι θα είχε προλάβει να πάρει από κάτω δύο πετραδάκια. Αν τα κατάφερνε, συνέχιζε πιάνοντας από κάτω τρία πετραδάκια, και αυτό συνεχιζόταν μέχρι να χάσει, οπότε ξεκινούσε ο δεύτερος παίκτης.  Όταν τελείωναν όλοι οι παίκτες, τελείωνε ο πρώτος γύρος. Νικητής ήταν αυτός που κέρδιζε και στους τέσσερις γύρους.

8AΟ «κολλαβισμός» ήταν ένα παιχνίδι που παιζότανε από δυο παίχτες. Στον κολλαβισμό, ο ένας παίχτης έκλεινε - με τις παλάμες του - τα μάτια του και γινόταν "τυφλός", ενώ ο άλλος παίχτης τον κτυπούσε και κατόπιν τον ρωτούσε, με ποιο χέρι τον κτύπησε. Εάν ο "τυφλός" το έβρισκε, άλλαζαν θέση. Ο κολλαβισμός παίζεται και σήμερα με την ονομασία "μπίζζζζ"κι έχει μόνο μια μικρή διαφορά: παίζεται με περισσότερους από δυο παίχτες.

8BΑνάμεσα στα παιχνίδια που προτιμούσαν τα παιδιά, ήταν η Ίυγξ. Σε ένα ξύλινο συνήθως τροχίσκο άνοιγαν δυο τρύπες, περνούν διπλή κλωστή και αφού την περιστρέψουν, μια τραβούν και μια χαλαρώνουν.

Ο ήχος που παράγεται θυμίζει ένα πουλί, την ίυγγα, δηλαδή την μυρμηγκοφάγο, από το οποίο πήρε και το όνομα του το παιχνίδι.

Ήταν κυρίως ένα παιχνίδι - αντικείμενο για τα μεγαλύτερης σε ηλικία κορίτσια και για τις γυναίκες. Ο ήχος του προκαλούσε το ενδιαφέρον των μωρών, ενώ συχνά οι γυναίκες το χρησιμοποιούσαν για να μαντέψουν το μέλλον τους στην αγάπη.

Κάλαμος (κάλαμον περιβαίνειν):8D

Το παιχνίδι-αντικείμενο "κάλαμος", ήταν και είναι το γνωστό μιμητικό και διασκεδαστικό παιχνίδι για τα αγόρια κυρίως της προσχολικής ηλικίας και κάθε κοινωνικής τάξης. Ένα απλό καλάμι ή ξύλο, γίνεται στην φαντασία του παιδιού ένα άλογο και το ίδιο γίνεται ένας αναβάτης. Πολλές φορές έπαιρναν κάποια βέργα για "μαστίγιο".

Ο Αλκιβιάδης έμεινε έκπληκτος, βλέποντας τον Σωκράτη να παίζει μαζί με τα παιδιά του «κάλαμον περιβαίνειν»  ενώ ο Πλούταρχος, στο «Βίος Αγησιλάου» περιέγραψε πώς ο βασιλιάς Αγησίλαος διασκέδαζε με τα εγγόνια του, καβαλικεύοντας και αυτός ένα καλάμι.

8E



Τα παιδιά όμως στην αρχαία Ελλάδα έπαιζαν και τυχερά παιχνίδια με ζάρια. Γνωστό παιχνίδι ήταν ο «Αστραγαλισμός» και παιζόταν με πεσσούς, κύβους ή «κόττα». Τα κόττα ήταν οι αστράγαλοι (κότσια) από τα πίσω πόδια των κατσικιών και των αρνιών. Η αρχαία ονομασία τους ήταν «άστριχος» και «όστρις». Ακόμη υπήρχαν και  αστράγαλοι που  κατασκευάζονταν από πηλό, πέτρα, γυαλί, ακόμη και μέταλλο και σπάνια από χαλκό.

Οι παίκτες αγαπούσαν πολύ το παιχνίδι αυτό. Μάλιστα, το μικρό αγόρι κουβαλούσε μαζί του, μέσα σε ένα σακουλάκι τους αστραγάλους στο σχολείο, στο δρόμο και στο Γυμνάσιο.

Ο «Αστραγαλισμός» παιζόταν με τον παρακάτω τρόπο: Τοποθετούσαν μέσα σε κύκλο τα κότσια και τα χτυπούσαν από κάποια απόσταση.

Όσα έβγαζαν με το χτύπημα έξω από τον κύκλο, τόσα κέρδιζαν. Καμιά φορά αντί για αστράγαλους χρησιμοποιούσαν πετρούλες ή καρύδια και αμύγδαλα που τους  άρεσε και να τα τρώνε!

Τα παιδιά έπαιζαν και τους «αρτιάζειν αστραγάλους» , τα μόνα ζυγά. Έκρυβε ο ένας του αστραγάλους στο χέρι του κι ο άλλος προσπαθούσε να μαντέψει αν ο αριθμός των αστράγαλων ήταν μονός ή ζυγός,  δηλαδή περιττός ή άρτιος.

Άλλα παιχνίδια που παίζονταν με τους αστραγάλους ήταν η «ώμιλλα», η «πλειστοβολίνδα», η «τρόπα», η «αφεντίνδα». 

Ακόμη και οι ενήλικοι και κυρίως γυναίκες έπαιζαν με μεγάλη ευχαρίστηση και ενδιαφέρον με τους  αστραγάλους.

9AΟι αστράγαλοι χρησιμοποιούνταν συχνά σαν ζάρια και ήταν αριθμημένοι στις τέσσερις πλευρές τους. Το κοίλο μέρος είχε τον αριθμό 1 και ονομαζόταν «κύων», ενώ το άλλο μέρος είχε τον αριθμό 6 και ονομαζόταν «κώος» ή «Αφροδίτη». Τα άλλα δυο μέρη είχαν τους αριθμούς 3 και 4. Κατά τη βυζαντινή εποχή οι αριθμοί 1 και 6 είχαν επίσης τις ονομασίες «όνος» και «βασιλεύς».      

Σε αυτό το παιχνίδι οι παίχτες κάθονταν συνήθως οκλαδόν στο πάτωμα ή στέκονταν γύρω από ένα τραπέζι. Οι αστράγαλοι παίζονταν συνήθως με τα χέρια ή τους έβαζαν μέσα σε ένα αγγείο - τον λεγόμενο "πύργο"- ενώ ο πιο απλός τρόπος παιξίματος με τους αστραγάλους ήταν: ο κάθε παίχτης είχε από έναν αστράγαλο και προσπαθούσε να τον ρίξει στο έδαφος με τέτοιο τρόπο, ώστε να πέσει με την πλευρά «κώος» ή «βασιλεύς». Πολλές φορές κάθε παίχτης χρησιμοποιούσε τέσσερις αστραγάλους.

9BΌλα αυτά τα τυχερά παιχνίδια, τα «πεντάλιθα» (πεντόβολα), τα «μονά-ζυγά» και οι «πεσσοί», οι «κύβοι» (ζάρια), αποτελούσαν και στην αρχαία Ελλάδα πειρασμό για μικρούς και μεγάλους.

Συμπεραίνουμε λοιπόν από τη σύγκριση ανάμεσα στα αρχαία και τα σημερινά παιχνίδια, τα οποία παίζουν τα παιδιά του τόπου μας, ότι η αρχαία κληρονομιά στον τομέα αυτό συνεχίζεται σε κάποιες περιοχές, γιατί είναι πολλά τα παιχνίδια που διατηρούνται μέχρι σήμερα ακόμη και με ίδιες ή παρόμοιες ονομασίες.

 



 

Ενδεικτικός πίνακας παιχνιδιών της αρχαιότητας

 

Αισθητηριακά

Μιμητικά ή συμβολικά

Παιχνίδια με κανόνες

Κινητικά

βασιλήνδα

Κινητικά

αμαξίς

πλαγγών

αποδιδρασκίνδα

κάλαμος περιβήναι

πήλινα παιχνίδια

εφεδρισμός

κάλαμος με ρόδα

παιδικές οινοχόες

ιππάς

αιώρα

μιμητικό παιχνίδι

κυνδαλισμός

γέρων ή πάππος

ζώα

κινητίνδα

πλαταγή

χειροποίητα παιχνίδια

κολλαβισμός

 

χαρταετός

ακινητίνδα

Ριπτικά

 

ασκωλιασμός

αστράγαλοι

 

διελκυστίνδα

βέμβιξ

Παιχνίδια με κείμενο και μελωδία

δια σχοινιού

γιογιό

 έξεχ'ω φίλε ήλιε

ελκυστίνδα

κύβοι

μυίνδα

ιμαντελιγμός

σφαίρα

σχοινοφιλήνδα

πίτυλος

σφαιρίδια

φίττα ροίαι

ραθαπυγίζειν

φρούτα

χαλκή μυία

σκαπέρδα

 

χελιδόνια

 

Επιδεξιότητας

χυτρίνδα

Ριπτικά

κρίκος

χελιχελώνη

αφετίνδα

πέταυρον

ψηλαφίνδα

εποστρακισμός

ίυγξ

 

οστρακίνδα

ξυλάκια

 

στρεπτίνδα

 

 

φρυγίνδα

 

 

χαλκισμός

 

 

χαλκίνδα

 

 

πλαταγώνιον

 

ΜΕΡΟΣ 2Ο 

           ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ, ΤΟΥ ΜΠΑΜΠΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΑΜΑΣ…


Πολλά από τα παιχνίδια αυτά που παιζόταν στην αρχαιότητα μεταδόθηκαν από γενιά σε γενιά και έφτασαν μέχρι τις μέρες μας. Ακόμη στην πορεία του χρόνου προστέθηκαν και νέα παιχνίδια που προέρχονταν από άλλες χώρες (π.χ. στη Βυζαντινή εποχή έγινε  πολύ δημοφιλές στους χώρους του παλατιού ένα παιχνίδι, που προήρθε από την Ινδία και την Περσία, το ζατράγκ ή ζατρίκιο ή αλλιώς το σημερινό σκάκι).

Στη διάρκεια αυτού του εκπαιδευτικού προγράμματος και με τη βοήθεια των γονιών μας, προσπαθήσαμε να καταγράψουμε όσο το δυνατόν περισσότερα παραδοσιακά παιχνίδια. Πριν όμως περιγράψουμε αυτά τα παιχνίδια, θέλουμε να αναφερθούμε και σε κάποιες άλλες ενέργειες  που τα πλαισιώνουν και τα χαρακτηρίζουν:

Α. Το λάχνισμα (κλήρωση): είναι ο τρόπος με τον οποίο συγκροτούνταν οι ομάδες  ή επιλέγονταν ο παίκτης  που οφείλει να φυλάει την εστία. Με το λάχνισμα μπορούν να επιλεγούν και οι αρχηγοί των ομάδων, όταν δεν υπάρχουν παιδιά αποδεκτά από την ηλιακή ομάδα. Ο πιο συνηθισμένος τρόπος είναι η απόκρυψη ενός αντικειμένου στην παλάμη ενός παιδιού και η προσπάθεια των άλλων  να το επισημάνουν. Οι δύο πρώτοι γίνονται αρχηγοί. Την ώρα που σκέφτονται ποιο χέρι να επιλέξουν απαγγέλλουν διάφορα στιχουργήματα (παιχνιδοτράγουδα), ευχετικά ή απειλητικά:

«Στης νινές μου το σπιτάκι είνι ένα μπουκαλάκ' 

για ζει για πιθαίν' για ου άγγελλους του παίρν'  (ή στου διάουλου, πααίν'). 

Μου' πι ου καλός Θιός να χτυπήσου εις αυτό.»

Με τον ίδιο τρόπο  (λάχνισμα ) συγκροτούνται οι ομάδες:

- επιλογή συνθηματικών ονομάτων: κάθε αρχηγός - μάνα επιλέγει ένα όνομα, όπως βασιλιάς -  δεσπότης, πεπόνι - καρπούζι, τριαντάφυλλο - γαρύφαλλο, μήλο - ρόιδο. Οι άλλοι παίχτες καλούνται να επιλέξουν ένα από τα δύο συνθηματικά ονόματα και ανάλογα γίνονται μέλη της μίας ή της άλλης ομάδας.

- μάντεμα της παλάμης που περιέχει το χαλικάκι:  οι παίκτες πηγαίνουν κατά δυάδες στις μάνες και όποιος απ' αυτούς μαντέψει που κρύβει το αντικείμενο, θα γίνει μέλος της ομάδας της μάνας, ενώ ο άλλος θα πάει με την άλλη ομάδα.

- το κοντό και το μακρύ: παίρνει δύο παιδιά δύο ξύλα, ένα μεγαλύτερο και ένα μικρότερο, και κερδίζει αυτός που παίρνει το μεγαλύτερο.

- το μέτρημα με το πόδι: (βάζουμε πουδάρια) ή με το άνοιγμα αντίχειρα και δείκτη (βάζουμε φουρκιά).

- με το πήδημα: πλεονέκτημα στην επιλογή έχει αυτός που θα πηδήξει μακρύτερα.

- το σάλιασμα (σάλιωμα) :  λέγεται ήλιος - βροχή, χειμώνας - καλοκαίρι, φτυσμένο - άφτυστο, κορώνα - γράμματα. Ένας αρχηγός παίρνει μια πλάκα, που τη φτύνει από τη μία πλευρά και αυτή είναι η βροχή, ο χειμώνας, το φτυσμένο, ενώ η άλλη πλευρά είναι τα αντίθετα. Τη ρίχνει προς τα πάνω, αφού έχει προηγηθεί η επιλογή της πλευράς που θέλουν και σειρά προτεραιότητας έχει αυτός που διαλέγει την πλευρά με την οποία έπεσε στη γη η πέτρα.

Όμως η πιο χαρακτηριστική μορφή επιλογής είναι ορισμένα στιχουργήματα (παιχνιδοτράγουδα), τα οποία απαγγέλλει αυτός που αναλαμβάνει να καθορίσει την προτεραιότη­τα στην δυάδα:

«καρεφύλλι και κανέλα, διάλεξε μου μια κοπέλα 

όποια είναι η πιο καλή, να την κάνω αδελφή».

Όποιον αγγίξει η τελευταία συλλαβή αποκλείεται από το καθήκον να φυλάξει την εστία, το οποίο αναλαμβάνει εκείνος που μένει τελευταίος. Η διά­ταξη των παιδιών είναι κυκλική και αυτός που απαγγέλλει το στιχούργημα αγγίζει το στήθος.

Μια παραλλαγή αυτού του τρόπου έχουμε στο Ζαγόρι των Ιωαννίνων, όπου όλοι οι παίκτες απλώνουν τα χέρια τους με τις παλά­μες προς τα κάτω, ενώ κάποιος απαγγέλλει το στιχούργημα:

«τσιμ, τσιμ το λεπτό,             το λεπτό το τσιγανό

παιρν' ο διάκος το κοντάρι    και χτυπάει τον καβαλάρη

τάκα τούκα τον χτυπά            και φωνάζει τα τα τα ».

Μ' αυτό τον τρόπο επιλέγεται απευθείας αυτός που θα επωμιστεί το ρόλο του φύλακα. Την πιο διαδεδομένη και πιο σύγχρονη όμως παραλλαγή αυτού το τρόπου αποτελεί το γνωστό παιδικό στιχούργημα:

«αμπε μπα μπλομ  του κι θε μπλομ

αμπε μπα μπλομ  του κι θε μπλομ , μπλιμ – μπλομ»

Β.  Εκτός από την κύρια  δραστηριότητα του παιχνιδιού υπάρχουν και διάφορες ενέργειες  δευτερεύουσες αλλά βασικές για την εξέλιξη του παιχνιδιού:

- Φράσεις ευχετικές ή απευχετικές:συχνά τα μέλη της ομάδας απαγγέλλουν διάφορες φράσεις, που στοχεύουν στην ανατροπή ή στην ενίσχυση της προσπάθειας για ευνοϊκό αποτέλεσμα:

"μια γριά από την πόλη    έφερε το χάσει χάσει

Παναγίτσα μου να χάσει"

Είναι η επιθυμία της αντίπαλης ομάδας, ενώ την ίδια στιγμή οι συμπαί­κτες προσπαθούν να προστατεύσουν την ομάδα και τον συμπαίκτη τους με την φράση "να μην πιάσει" καθώς και με το σταύρωμα δυο δαχτύλων που αποσκοπεί στη δημιουργία μαγικού-αποτρεπτικού κύκλου.

12Δημιουργία συστήματος μέτρησης αποστάσεων: Το  λάχνισμα που στηρίζεται στο μέτρημα, καθώς και τα σχετικά παιχνίδια επιβάλλουν την οργάνωση ενός συστήματος μέτρησης των αποστάσεων για την ανάδει­ξη του νικητή ή τον καθορισμό της προτεραιότητας. Το σύστημα αυτό πε­ριλαμβάνει την οπτική μέτρηση, τη μέτρηση με το χέρι, τη μέτρηση με το πόδι (βήματα, δρασκελιά), τη μέτρηση με το ξύλο, τη μέτρηση με το ρίξι­μο πέτρας.

Γ. Οι τιμωρίες:  οι ηττημένοι πάντοτε τιμωρούνται. Η αρχή αυτή αποτελεί απαράβατο κανόνα. Στις τιμωρίες περιλαμβάνονται η μίμηση φωνών ζώων (γαϊδάρου, κόκορα κ.τ.λ) και η υποχρέωση τους να μεταφέρουν στην πλάτη τους νικητές σε μια καθορισμένη απόσταση (αρχαίος εφεδρισμός). Όλα αυτά βέβαια γίνονται με τη συνοδεία περιπαικτικών φράσεων και με γέλια από τους νικητές.


 

Ενδεικτικός Πίνακας παραδοσιακών παιχνιδιών 

 

Κινητικά

Σκοποβολής

Επιδεξιότητας

κυνηγητό

   τζαμί

βαρελάκια

κρυφτό

   αμάδες

μακριά γαϊδούρα

σκλαβάκια

   κορόιδο

ξυλοπόδαρα

πινακωτή

   μήλα

πεντόβολα

 ένα δύο τρία κόκκινο φως

   μπίλιες (βώλοι)                                   

αυγοδρομίες

τρεις και το λουρί της μάνας

ψείρες

τσουβαλοδρομίες

κλέφτες και αστυνόμoι

 

τόπι

μουσικές καρέκλες

 

αλυσίδα

 

 

τράβηγμα του σχοινιού

 

 

 

Παιχνίδια μαντικής

 

Παιχνίδια πάνω

σε σχέδιο

Πνευματικής Ετοιμότητας

μπιζζζζ…

   κουτσό

κολοκυθιά

τυφλόμυγα

   τριάρα

βασιλιά -βασιλιά

πού ’ν’ το - πού ’ν’ το, το δαχτυλίδι…

   εννιάρα

σπασμένο τηλέφωνο

το μαντηλάκι

  κρεμάλα

 

 

 

Άλλα παιχνίδια

 

 

σχοινάκι

 

 

κούκλες

Παιχνίδια

 με κείμενο

 και μελωδία

 

 

περνά – περνά

η μέλισσα…

 

 

δεν περνάς κυρά Μαρία…

 

 

η μικρή Ελένη….                                   

 

 

γύρω – γύρω όλοι

 

 

Ένα λεπτό κρεμμύδι…

 

  

«ΚΥΝΗΓΗΤΟ»:14A

Το κυνηγητό είναι ένα παραδοσιακό παιχνίδι που παίζουμε ακόμη και σήμερα. Με λάχνισμα ορίζεται αυτός που θα κυνηγάει. Το παιδί που κυνηγάει δεν πρέπει να κάνει ζαβολιές  και οι άλλοι πρέπει να  τρέχουν και να μην κρύβονται. Στην πιο απλή του μορφή το παιχνίδι τελειώνει όταν αυτός που κυνηγάει καταφέρει να πιάσει ένα από τ’ άλλα παιδιά και τότε αυτό θα είναι ο «κυνηγός» στον επόμενο γύρο.

Σε πιο σύνθετες μορφές το κυνηγητό αποτελεί μέρος άλλων παιχνιδιών  π.χ.«κόκαλο – ξεκόκαλο», «Κλέφτες και αστυνόμοι», «σκλαβάκια»  ή αλλιώς «αμπάριζα», «φωλιές»,  «πινακωτή», «τρεις και το λουρί της μάνας», «ένα δύο τρία κόκκινο φως» ή αλλιώς «ένα δύο τρία στοπ» ή αλλιώς «στρατιωτάκια αμίλητα, ακούνητα , αγέλαστα» και πολλά άλλα. 

 

14B«ΦΤΟΥ ΞΕΛΕΥΤΕΡΙΑ» ή αλλιώς «ΚΟΚΑΛΟ – ΞΕΚΟΚΑΛΟ»:

Αν αυτός που κυνηγάει προσπαθήσει να πιάσει ένα παιδί, το παιδί αυτό πρέπει να πει κόκαλο και να μείνει ακίνητο για να μη το πιάσει. Το παιδί αυτό μπορεί να ξανακινηθεί μόνο αν το ακουμπήσει κάποιο από τα άλλα παιδιά, λέγοντας ξεκόκαλο.

Αν μείνει μόνο ένα παιδί που έχει δικαίωμα να τρέχει, δεν μπορεί να πει κόκαλο και να ακινητοποιηθεί, αν δεν απελευθερώσει κάποιο άλλο παιδί. Το παιδί που θα πιαστεί τελικά είναι και αυτό που θα είναι ο κυνηγός στον επόμενο γύρο.

 

«ΚΛΕΦΤΕΣ ΚΑΙ ΑΣΤΥΝΟΜΟΙ»:15A

Παίζουν όσα παιδιά θέλουν και χωρίζονται σε δύο ομάδες. Η μία ομάδα είναι οι κλέφτες και η άλλη οι αστυνόμοι. Οι αστυνόμοι προσπαθούν να πιάσουν τους κλέφτες, ακουμπώντας τους στην πλάτη.

Αυτοί για να προφυλαχτούν, ακουμπούν με την πλάτη κάτω ή στον τοίχο. Αλλά και οι κλέφτες προσπαθούν συγχρόνως να  ακουμπήσουν στην πλάτη τους αστυνόμους. Όποιον τον ακουμπήσουν στην πλάτη, βγαίνει από το παιχνίδι. Νικήτρια είναι όποια ομάδα μείνει με τα περισσότερα παιδιά.

15B«ΕΝΑ ΔΥΟ ΤΡΙΑ ΚΟΚΚΙΝΟ ΦΩΣ» ή «ΣΤΡΑΤΙΩΤΑΚΙΑ ΑΚΟΥΝΗΤΑ, ΑΜΙΛΗΤΑ, ΑΓΕΛΑΣΤΑ»:    

Με λάχνισμα ορίζεται τα παιδί που θα τα «φυλάει» ή θα κάνει τη «μάνα».Το παιδί που κάνει τη «μάνα» στέκεται γυρισμένο στον τοίχο, ενώ τα υπόλοιπα παιδιά σχηματίζουν μια γραμμή αρκετά μέτρα μακριά του. Στο διάστημα που το παιδί απαγγέλλει: «ένα – δύο – τρία κόκκινο φως», τα παιδιά παίρνουν διάφορες στάσεις.

Μόλις η «μάνα» σταματήσει, γυρίζει απότομα προς το μέρος των παιδιών, που έχουν στο μεταξύ ακινητοποιηθεί.  Αν κάποιο απ' αυτά κουνιέται, «καίγεται» και δεν παίζει άλλο. Το παιχνίδι επαναλαμβάνεται μέχρι τη στιγμή που κάποιο παιδί θα πλησιάσει τη «μάνα» πολύ κοντά και θα τη χτυπήσει στον ώμο. Τότε όλα τα παιδιά αρχίζουν να τρέχουν, για να περάσουν τη γραμμή της αφετηρίας. Αν κάποιο παιδί πιαστεί απ' τη «μάνα», πριν περάσει τη γραμμή, τότε τα «φυλάει». Αλλιώς, τα «φυλάει» πάλι το ίδιο παιδί.

«ΤΑ ΑΓΑΛΜΑΤΑΚΙΑ»:

16A

Τα αγαλματάκια παίζονται από τρία παιδιά και πάνω. Ένα παιδί τα φυλάει και κλείνει τα μάτια. Κρατά κλειστά τα μάτια του και λέει τη φράση: «Αγαλματάκια αγαλματάκια, μέρα ή νύχτα;».

Όσο λέει τη φράση και κρατά κλειστά τα μάτια τα άλλα παιδιά κινούνται. Όταν τα ανοίξει όλοι πρέπει να είναι ακίνητοι. Αν κάποιο παιδί εκείνη τη στιγμή που ανοίγει τα μάτια του κινηθεί, τότε τα φυλάει εκείνο.

16B«ΑΜΠΑΡΙΖΑ»:

Τα παιδιά χωρίζονται σε δύο ομάδες. Η κάθε ομάδα ορίζει ένα δέντρο ή μια κολόνα για «μάνα». Σκοπός του παιχνιδιού είναι να προστατεύει η κάθε ομάδα τη μάνα της. Με κλήρο ορίζεται ποια ομάδα θα ξεκινήσει πρώτη. Ένα από τα παιδιά της ομάδας βγαίνει στο χώρο ανάμεσα από τις «μάνες» (συνήθως στην αρχή παίζουν πιο αδύνατοι παίκτες) και παράλληλα βγαίνει και από την άλλη ομάδα ένα παιδί. Συναντιούνται και προσπαθούν να αγγίξουν ο ένας τον άλλο. Όποιος προλάβει να χτυπήσει τον άλλο, τον αιχμαλωτίζει και τον οδηγεί στη μάνα του.

Ύστερα βγαίνει ένα παιδί από τη δεύτερη ομάδα και παράλληλα άλλο ένα από την πρώτη. Παίζουν με τον ίδιο τρόπο, μέχρι να φτάσουν στον τελευταίο παίκτη.

Ο τελευταίος που μένει, προσπαθεί να προστατεύσει τη μάνα. Από την άλλα ομάδα μπορούν να του επιτεθούν δύο αντίπαλοι, όχι περισσότεροι. Μπορεί να προσπαθήσει να ελευθερώσει τους αιχμάλωτους συμπαίκτες του για να τον βοηθήσουν, με ένα άγγιγμα. Τότε αυτοί φωνάζουν: «Παίρνω αμπάριζα και βγαίνω, σε κανένα δεν το λέω».

17A«ΠΙΝΑΚΩΤΗ–ΠΙΝΑΚΩΤΗ»:

Το παιχνίδι αυτό παίζεται από αγόρια και κορίτσια ηλικίας 6-8 χρονών. Η ονομασία του προέρχεται από την αρβανίτικη λέξη "πινακωτιά" που σημαί­νει ένα αντικείμενο με το οποίο συνήθιζαν να μεταφέρουν το ζυμάρι στο φούρνο.

Τα παιδιά σχηματίζουν μια ίσια γραμμή και κάθονται το ένα πί­σω από το άλλο, εκτός από τη μάνα - Πινακωτή και ένα άλλο παιδί. Η μάνα κάθεται και αυτή απέναντι από τ' άλλα παιδιά, ενώ το παιδί παραμένει όρ­θιο για να εκτελέσει τις εντολές της μάνας.

Η Πινακωτή δίνει εντολή στο παιδί ν' αρχίσει και εκείνο πηδώντας με κου­τσό γύρω απ' τα παιδιά, φτάνει στη μάνα και λέει:

-Πινακωτή, Πινακωτή!

Εκείνη κάνει την κουφή και λέει:

17B

- Από τ' άλλο μου τ' αυτί!

Τότε το παιδί πάει από την άλλη μεριά και λέει:

- Πινακωτή, Πινακωτή γιατί 'ναι η μάνα σου κουφή;

Η Πινακωτή απαντά:

- Τι έχεις και με ζάλισες;

Το παιδί πάει από το άλλο της αυτί και της λέει:

-  Μου είπε ο βασιλιάς να μου διαλέξεις ένα καλό παιδί.

Και η Πινακωτή απαντά:  -  Διάλεξε και πάρε.

Τότε το παιδί-κουτσό διαλέγει από τη σειρά ένα παιδί φτύνοντας την ανοιχτή παλάμη του και χτυπώντας  μ' αυτή το παιδί πίσω στο λαιμό του και ύστερα  λέγοντας:

"Φτου γαρύφαλλο, φτου σκόρδο,   φτου κρεμμύδι, φτου κανέλα,   και του βασιλιά η κοπέλα"

Το παιδί που έχει εκλεγεί από τη σειρά, σταματά να παίζει, και το παι­χνίδι συνεχίζεται με την παραπάνω στιχομυθία, ώσπου το παιδί-κουτσό πά­ρει όλα τα παιδιά. Τότε η Πινακωτή σηκώνεται γρήγορα, για να κυνηγήσει τα παιδιά μέχρι που να πιάσει ένα, οπότε αυτό θα γίνει μάνα - Πινακωτή και η Πινακωτή θα γίνει παιδί-κουτσό.    

 18A«ΔΕΝ ΠΕΡΝΑΣ ΚΥΡΑ–ΜΑΡΙΑ»:

Πρόκειται για ένα ομαδικό παιχνίδι με ρυθμική εναλλασσόμενη κίνηση, που παίζεται από κορίτσια.  Τα κορίτσια σχηματίζουν ένα κύκλο με τα χέρια πιασμένα. .Έξω από τον κύκλο, μένει ένα κορίτσι για να παραστήσει την κυρά Μαρία.  Με εναλλασ­σόμενα ρυθμικά βήματα τα παιδιά του κύκλου και η κυρά Μαρία ανταλλάσ­σουν τα παρακάτω λόγια του τραγουδιού:

Κύκλος: Δεν περνάς Κυρά Μαρία δεν περνάς, δεν περνάς.

Μαρία:   Θα υπάγω εις τους κήπους δεν περνώ, δεν περνώ.

Κύκλος: Τι θα κάνεις εις τους κήπους δεν περνάς, δεν περνάς.

Μαρία:   Για να κόψω δυο βιολέτες δεν περνώ, δεν περνώ.

Κύκλος: Τι θα κάνεις τις βιολέτες δεν περνάς, δεν περνάς.

Μαρία:   Να τις δώσω στην καλή μου δεν περνώ, δεν περνώ.

Κύκλος: Και ποια είναι η καλή σου δεν περνάς, δεν περνάς.

Η κυρά Μαρία συνεχίζει να χορεύει γύρω-γύρω στον κύκλο και κάποια στιγμή διαλέγει ένα κορίτσι και το παίρνει κοντά της, έξω από τον κύκλο. Το παιχνίδι συνεχίζεται με τα ίδια λόγια από την αρχή, μέχρι που να μείνει ένα κορίτσι, για να παραστήσει την κυρά Μαρία.

«ΠΟΥ ’Ν’ ΤΟ,  ΤΟ ΔΑΧΤΥΛΙΔΙ»:

Αυτό το παιχνίδι παίζεται με 4 - 5 παιδιά. Ένας έχει στα χέρια του ένα δαχτυλίδι και το περνάει από τα χέρια των παιδιών. Κάποια στιγμή αφήνει το δαχτυλίδι σε κάποιον χωρίς να το πάρουν είδηση τα άλλα παιδιά.

Αυτά πρέπει να βρουν σε ποιον έχει αφήσει το δαχτυλίδι. Όποιος το βρει παίρνει το δαχτυλίδι και ξαναρχίζει το παιχνίδι.

Όση ώρα περνάνε το δαχτυλίδι από χέρι σε χέρι λένε και ένα τραγούδι:

«Πού ’ν’ το, πού ’ν’ το, το δαχτυλίδι, νάτο  νάτο δε θα το βρεις. Το δαχτυλίδι που φορείς, δε θα το βρεις, δε θα το βρεις». 

«ΜΠΙΛΙΕΣ» ή «ΒΩΛΟΙ» ή  «ΓΚΑΖΕΣ»:

Με τις μπίλιες έπαιζαν κυρίως τ’ αγόρια.

Τις αγόραζαν ή τις έφτιαχναν από πηλό και τις έψηναν. Ακόμη χρησιμοποιούσαν και σιδερένιες μπίλιες που λέγονταν «κουρσούμια» και τις έπαιρναν από τα «ρουλεμάν» των αυτοκινήτων.    

Υπήρχαν πολλοί τρόποι παιξίματος.

1ος τρόπος: Έστηναν όλες τις μπίλιες στη σειρά. Για να παίξει πρώτος κάποιος, έβγαινε με κλήρωση.

Μετά την κλήρωση άρχιζαν να χτυπούν με τη σειρά σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων με τη «μάνα»  (μεγάλη μπίλια). Όποιος έβγαζε απ' τη σειρά τις περισσότερες μπίλιες, κέρδιζε.

2ος τρόπος: Έσκαβαν μια λακκούβα. Ο κάθε παίχτης κρατούσε τη δική του μπίλια και έριχναν όλοι στη λακκούβα. Όποιος έριχνε τη μπίλια του πιο κοντά έπαιζε πρώτος. Ο καθένας έριχνε από τρεις φορές.

Κέρδιζε όποιος έριχνε τις μπίλιες του περισσότερες φορές στη λακκούβα.

3ος τρόπος: Τοποθετούσαν τις μπίλιες σε σχήμα «Δέλτα». Ο κάθε παίχτης έπαιρνε από μία μπίλια και έριχνε προς το Δέλτα, προσπαθώντας να βγάλει έξω όσο το δυνατόν περισσότερες μπίλιες.

Όταν κάποιος έσπαγε το Δέλτα κέρδιζε. Αν όμως δεν το έσπαγε και η μπίλια του έμενε μέσα, την άφηνε εκεί και έριχνε ο επόμενος. Αυτός που θα χτυπούσε τη μπίλια του προηγούμενου έπαιρνε όλες τις μπίλιες. 

«ΤΑ ΜΗΛΑ»:  

Τα παιδιά χωρίζονται σε δύο ομάδες. Με λάχνισμα αποφασίζουν ποια από τις δύο ομάδες θα είναι μέσα. Τα παιδιά που είναι μέσα πρέπει να τρέχουν εδώ κι εκεί για να μην τους ακουμπήσει η μπάλα. Αν κάποιος «καεί» δηλαδή τον ακουμπήσει η μπάλα  βγαίνει έξω.

Στόχος αυτού του παιχνιδιού είναι να πιάσεις όσο περισσότερα «μήλα» μπορείς, πιάνοντας κάθε φορά τη μπάλα. Με κάθε «μήλο» έχεις μια «ζωή» παραπάνω, δηλαδή αν «καείς» παίζεις δεύτερη φορά, γιατί είχες πιάσει «μήλο». Ο τελευταίος που θα μείνει πρέπει να κάνει τα «δωδέκατα», δηλαδή για δώδεκα συνεχή χτυπήματα να μην τον «κάψουν».    

«ΤΡΙΑΡΑ ή αλλιώς ΤΡΙΩΤΑ»:

Είναι ένα παιχνίδι που μοιάζει με τη σημερινή τρίλιζα. Παιζόταν από δύο άτομα. Ο ένας είχε τρεις κόκκινες και ο άλλος τρεις άσπρες μικρές πέτρες. Με λάχνισμα έβγαινε ο πρώτος παίχτης που τοποθετούσε την πρώτη πέτρα στο κέντρο του σχήματος. Μετά έβαζαν εναλλάξ μία μία και τις άλλες πέτρες πάνω στο σχήμα και προσπαθούσαν να σχηματίσει ο καθένας με τις πέτρες του τριάδα (οριζόντια, κάθετα και διαγώνια) στα σημεία που τέμνονται οι γραμμές του σχήματος.

Αν τις τοποθετούσαν όλες χωρίς να καταφέρει κανείς να κάνει τριάδα τότε άρχιζαν να τις μετακινούν μέχρι να καταφέρει κάποιος να πετύχει τριάδα. Κάθε πέτρα μπορούσε να μετακινηθεί σε γειτονικό ελεύθερο σημείο.

Παρόμοιο παιχνίδι ήταν και η «εννιάρα». Λόγω του σχήματός της ήταν παιχνίδι αυξημένης δυσκολίας. Παίζονταν με  εννιά πιόνια για κάθε παίχτη και όποιος σχημάτιζε τριάδα, έπαιρνε ένα πιόνι του αντιπάλου. Νικητής ήταν το παιδί που άφηνε τον αντίπαλο του με δύο πιόνια. 

20A «ΕΝΑ ΛΕΠΤΟ ΚΡΕΜΜΥΔΙ»:

Παίζεται από δύο ισάριθμες ομάδες κοριτσιών Α',  Β'.  Κάθε ομάδα έχει απέναντι την άλλη, αντιμέτωπη σε απόσταση δύο, τριών μέτρων περίπου. Τα κορίτσια της κάθε ομάδας είναι πιασμένα χέρι-χέρι.

Το παιχνίδι αρχίζει και έστω ότι κληρώθηκε να παίξει πρώτη η Α' ομάδα. Όλα τα παιδιά της Α' ομάδας βαδίζουν τρία βήματα μπροστά αρχίζοντας με το αριστερό πόδι, στον τέταρτο χρόνο σηκώνουν ελαφρά και λυγισμένο το δε­ξί πόδι με το τραγούδι:

- Ένα λεπτό κρεμμύδι γκέο-βαγκέο.

Και πάλι με βήματα γυρίζουν πίσω στην αφετηρία τους.

Τότε έρχεται η σειρά της Β' ομάδας να κινηθεί με βήματα μπροστά προς την Α' και να ξα­ναγυρίσει πίσω στην αφετηρία της, ενώ μεταξύ τους ανταλλάσσουν την πα­ρακάτω στιχομυθία:

20B

- Ένα λεπτό κρεμμύδι γκέο-βαγκέο.                                

- Σας δίνουμε - σας δίνουμε μια όμορφη κοπέλα.

- Μας δίνετε - μας δίνετε μια παλιοκατσιβέλα.              

- Σας δίνουμε - σας δίνουμε φλουρί Κωνσταντινάτο.

- Σας δίνουμε έναν ναύτη που όλο μύγες χάφτει.- Μας δίνετε - μας δίνετε βαρέλι δίχως πάτο.                  

- Αυτός είναι χάρισμά σας στα μούτρα τα δικά σας.      

- Παντρεύουμε την (τάδε) γκέο - βαγκέο.

- Της δίνουμε τον (τάδε) γκέο-βαγκέο.

Αμέσως η κοπέλα που άκουσε το όνομα  της υποδύεται τη νύφη, όλα τα κορίτσια και των δύο ομάδων πιάνονται χέρι-χέρι, περικλείουν τη νύφη στο μέσο και αρχίζουν  να τραγουδούν όλες μαζί:

"Ας είναι η ώρα η καλή και η ώρα ευλογημένη, να ευλογήσει ο Θεός με το δεξί το χέρι, να πάρει τα προικιά της να πάει στην πεθερά της, να πάρει το γαμπρό της να πάει στον πεθερό της."

Και έτσι το παιχνίδι τελειώνει.

 

21A«ΤΟ ΤΖΑΜΙ»:

Το «τζαμί» παίζεται από τέσσερα παιδιά και πάνω. Τα παιδιά χωρίζονται σε δύο ομάδες. Για να αρχίσουν το παιχνίδι χρειάζονται έξι κεραμίδια και μια μπάλα. Τα κεραμίδια τα βάζουν το ένα πάνω στο άλλο, ώστε να σχηματιστεί ένας πύργος. Έτσι αρχίζει το παιχνίδι.

Η πρώτη ομάδα στέκεται πίσω από τα κεραμίδια. Η δεύτερη ομάδα πηγαίνει εφτά οχτώ μέτρα μπροστά από τα κεραμίδια. Τα παιδιά της δεύτερης ομάδας προσπαθούν με τη μπάλα να ρίξουν τον πύργο με τα κεραμίδια.

Κάθε παιδί έχει μία ευκαιρία. Αν κάποιο παιδί ρίξει τα κεραμίδια χτυπώντας τα με τη μπάλα, τότε διασκορπίζονται στο γύρω χώρο οι δυο ομάδες. Η μεν πρώτη ομάδα επιδιώκει να «κάψει» τους παίκτες της δεύτερης χτυπώντας τους με τη μπάλα, η δε δεύτερη προσπαθεί να ξαναβάλει τα κεραμίδια στη θέση τους, έτσι ώστε να ξανασχηματιστεί ο πύργος, δηλαδή το «τζαμί». Εάν προλάβει η δεύτερη ομάδα και φτιάξει το «τζαμί» πριν καούν όλοι οι παίκτες της κερδίζει τον πρώτο γύρο.

Ο παίκτης που θα τοποθετήσει το τελευταίο κεραμίδι του πύργου φωνάζει «τζαμί» και τελειώνει ο γύρος. Αν η πρώτη ομάδα κάψει όλους τους παίκτες της δεύτερης πριν προλάβουν να φτιάξουν το «τζαμί»τότε αντιστρέφονται οι ρόλοι. Νικήτρια είναι η ομάδα που θα κερδίσει τους πιο πολλούς γύρους.

«ΟΙ ΑΜΑΔΕΣ»21B

Παίζεται από δύο ή περισσότερα άτομα. Το κάθε παιδί διαλέγει μια πέτρα και τα "βγάζουνε" έτσι ώστε να δούνε ποιος είναι πρώτος, δεύτερος κτλ.

Το παιδί που παίζει πρώτο ρίχνει την πέτρα του προσπαθώντας να μην βγει η πέτρα έξω από τα όρια. Ο δεύτερος παίκτης ρίχνει τη δική του πέτρα σημαδεύοντας την πέτρα του πρώτου παίκτη. Αν την πετύχει ή αν η απόσταση είναι λιγότερο από μία παλάμη παίρνει έναν πόντο.        

Στη συνέχεια παίζει ο τρίτος, ο τέταρτος κοκ. με σκοπό να σημαδέψουν μια πέτρα που έχει πεταχτεί. Όταν τελειώσει η σειρά των παιχτών αρχίζει πάλι από την αρχή. Ο πρώτος από το σημείο που είναι η πέτρα του και προσπαθεί να χτυπήσει μια οποιαδήποτε πέτρα.  

Το παιχνίδι συνεχίζεται με τον ίδιο τρόπο ώσπου ένας παίκτης να φτάσει στον προκαθορισμένο αριθμό πόντων.

(Παραλλαγή: Αυτός που πετυχαίνει με την πρώτη ριξιά παίρνει τρεις (3) πόντους. Για κάθε άλλη πετυχημένη ριξιά παίρνει έναν πόντο).

22A«ΣΚΑΜΝΑΚΙΑ» ή αλλιώς «ΒΑΡΕΛΑΚΙΑ»:

Το παιχνίδι αυτό παίζεται από πέντε έως οκτώ παιδιά που σχηματίζουν μια ομάδα.

Τα παιδιά στέκονται στη σειρά και ο πρώτος πηγαίνει σε μία απόσταση δύο μέτρων και σκύβει, ακουμπώντας τα χέρια του στα γόνατα του. Ο δεύ­τερος παίρνει φόρα και ακουμπώντας τα χέρια του στη ράχη του πρώτου πηδάει από πάνω του και ύστερα στέκει, όπως ο πρώτος, σε απόσταση δύο μέτρων απ' αυτόν.

Ακολουθεί ο τρίτος που, αφού πηδήσει και ακουμπήσει  πάνω στον πρώτο, ύστερα πατάει στο ενδιάμεσο διάστημα, παίρνει φόρα και επάνω στον δεύτερο και αφού πατήσει και κάνει δύο βήματα σκύβει και αυτός με τη σειρά του.  Το παιχνίδι συνεχίζεται ώσπου να πηδήσει και ο τελευταίος.     

«ΜΑΚΡΙΑ ΓΑΪΔΟΥΡΑ»:22B

Είναι ένα ομαδικό παιχνίδι που παίζεται συνήθως από αγόρια, αλλά και μικτά. Τα παιδιά χωρίζονται σε δύο ομάδες με 4-6 παίκτες η κάθε μια. Η μία ομάδα θα πάρει τη θέση της γαϊδούρας και η άλλη των καβαλάρηδων.

Τα παιδιά που αποτελούν την ομάδα της γαϊδούρας σχηματίζουν μια γραμμή μπροστά από ένα τοίχο. Ο πρώτος παίκτης ακουμπά την πλάτη του στον τοίχο, έχοντας το μέτωπο του στραμμένο προς τους υπόλοιπους της γραμμής. Ο δεύτερος παίκτης ακουμπά στην κοιλιά του πρώτου το κεφάλι του και στηρίζει τα χέρια του στον τοίχο. Οι υπόλοιποι 3-4 παίκτες βάζουν το κεφάλι τους κάτω από τα πόδια του μπροστινού τους και έτσι δημιουρ­γείται η μακριά γαϊδούρα.Ο πρώτος παίκτης που είναι όρθιος στον τοίχο δίνει το σύνθημα στους αντίπαλους παίκτες για να τρέξουν ένας-ένας και να πηδήξουν πάνω στη γαϊδούρα. Τότε ο καθένας πηδά με φόρα από απόσταση 5 περίπου μέτρων και από το τράνταγμα και το βάρος ακούγονται τα ξεφωνητά και τα βογκη­τά της γαϊδούρας που υποφέρει αλλά υπομένει. Ο κανόνας του παιχνιδιού ορίζει να ανέβουν όλοι οι παίκτες πάνω στη γαϊδούρα, χωρίς να πέσουν και χωρίς να ακουμπήσουν τα πόδια τους κάτω. Αν δεν γίνουν τέτοια λάθη, τότε ο αρχηγός θα τελειώσει το παιχνίδι με το παρακάτω τραγούδι:

«Πήγε ο κυνηγός για κυνήγι, πόσα πουλιά σκότωσε;»

Δείχνει με τα δάχτυλα του έναν αριθμό, τον οποίο πρέπει να βρει ο αρ­χηγός της ομάδας που είναι σκυμμένη κάτω στη μακριά γαϊδούρα. Αν το βρει, τότε μπαίνει από κάτω η άλλη ομάδα, διαφορετικά το παιχνίδι επαναλαμβάνεται.

23A«Η ΚΟΛΟΚΥΘΙΑ»:

Είναι ένα ομαδικό παιχνίδι που τόσο διασκέδαζε τα παιδιά στις γειτονιές και όμως τείνει να ξεχαστεί.

Τα παιδιά που παίρνουν μέρος κάθονται στο έδαφος σε ημικύκλιο και η μάνα στο κέντρο. Η μάνα δίνει αριθμούς στα παιδιά (1,2,3...), τους οποίους οφείλουν να θυμούνται.

Το παιχνίδι αρχίζει με τη μάνα να λέει:

«Έχω μια κολοκυθιά που κάνει τρία κολοκύθια».

Μπορεί να αναφέρει οποι­οδήποτε αριθμό θέλει, αρκεί αυτός να αντιστοιχεί σ' ένα από τα παιδιά. Το παιδί που άκουσε τον αριθμό οφείλει να απαντήσει:

«Γιατί να κάνει τρία;»

«Μα πόσα να κάνει;» ρωτά η μάνα.

«Να κάνει 1 ή 5 ή 6 ή 4...» απαντά το παιδί, που μπορεί να πει όποιον  αριθμό θέλει, εκτός βέβαια από το δικό του, γιατί τότε θα χάσει.

Το παιδί που θα ακούσει τον αριθμό του από τον πρώτο παίκτη, οφείλει να κάνει τον παραπάνω διάλογο με τη μάνα, και έτσι το παιχνίδι συνεχίζεται. 

Όταν κάποιος παίχτης κάνει λάθος και χάσει πρέπει να τιμωρηθεί π.χ. να κάνει τη φωνή κάποιου ζώου, να χορέψει, να τραγουδήσει κ.τ.λ.

«ΒΑΣΙΛΙΑ – ΒΑΣΙΛΙΑ»:23B

Παίζεται από έξι τουλάχιστον παιδιά.

Ένα παιδί κάθεται καθιστό και αντι­προσωπεύει το βασιλιά, ενώ τα άλλα κρύβονται σε κάποιο μέρος, με σκοπό να του παρουσιάσουν με κινήσεις ή μορφασμούς ένα γεγονός, ένα παιχνί­δι, μια εικόνα.

Αφού συνεννοηθούν πως θα το παρουσιάσουν, βγαίνουν από την κρυψώ­να τους και πηγαίνουν μπροστά στο βασιλιά και του λένε:

«Καλημέρα βασιλιά με τα δώδεκα σπαθιά, τι δουλειά;»       Και ο βασιλιάς απαντά:

«Τεμπελιά».                 -  Και τα ρέστα;

- Παγωτά.                        - Είπε η γιαγιά να μας κάνεις μια δουλειά.

- Τι δουλειά;

Αμέσως τότε τα παιδιά του παρουσιάζουν μιμητικά το γεγονός και το επα­ναλαμβάνουν δύο και τρεις φορές, αν χρειαστεί.  Αν ο βασιλιάς μαντέψει ποιο είναι το γεγονός και το πει στα παιδιά, αυτά τότε αρχίζουν να τρέχουν, γιατί ο βασιλιάς τα κυνηγά. Αν ο βασιλιάς πιάσει ένα παιδί, τότε αυτό γίνε­ται βασιλιάς και ο βασιλιάς παίκτης. Αν δεν μπορέσει να πιάσει κανένα παι­δί, τότε το παιχνίδι επαναλαμβάνεται με τον ίδιο βασιλιά.

 

ΜΕΡΟΣ 3Ο 

(αντί επιλόγου)

 

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ…

24AΤα τελευταία χρόνια παρατηρούνται ριζικές αλλαγές στις συνθήκες ζω­ής των ανθρώπων από την αλματώδη ανάπτυξη του τεχνικού πολιτισμού, γεγονός που δεν μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστο και το παιδικό παιχνίδι. Έχουν χαθεί βασικές μορφές αυθόρ­μητων παραδοσιακών παιχνιδιών και κάποιες άλλες που επιβιώνουν μέχρι σήμερα, έχουν δεχτεί πολλές αλλαγές.

Στις μεγάλες πόλεις λείπουν οι ελεύθεροι χώροι, όπου θα μπορούσαν τα παιδιά να παίξουν.  Τώρα το παιχνίδι είναι προγραμματισμένο για συγκεκρι­μένη ώρα και μέρα της εβδομάδας και σε συγκεκριμένο χώρο, πάρκο ή πλα­τεία. Η έξοδος του χωριού από τη γεωγραφική απομόνωση και η τεχνολογι­κή εξέλιξη έφεραν νέα παιχνίδια, τα σύγχρονα βιομηχανοποιημένα παιχνί­δια.

Ο Χ. Σκανδάλης γράφει: «Ως το 1954 περίπου, διατηρούνταν όλα τα πα­ραδοσιακά παιχνίδια.  Μετά, απλώθηκε το ποδόσφαιρο σιγά σιγά και κυ­ριάρχησε παραμερίζοντας τα ωραία παιδικά παιχνίδια του παλιού καιρού (...). Το πρώτο λαστιχένιο τόπι στο χωριό μας έφτασε μόλις το 1950. Και τότε πρωτοπαίξαμε ποδόσφαιρο. Θυμάμαι καλά πως τα κορίτσια σταμάτησαν το παιχνίδι τους με το πάνινο τόπι και έκαναν χάζι το ποδόσφαιρο μας».

Νεότερες έρευνες και μελέτες επισημαίνουν πως όσο χάνονται οι χώροι για αυτοσχέδια παιχνίδια, όσο τα παιδιά θα κάθονται ατελείωτες ώρες μπροστά στην τηλεόραση και όσο τα προσφερόμενα εμπορικά παιχνίδια και ειδικά τα επιτραπέζια θα εμποδίζουν τον αυθορμητισμό των παιδιών στο κι­νητικό παιχνίδι, τόσο και θα υποχωρεί συνέχεια το παραδοσιακό παιχνίδι με τις ψυχοσωματικές και κοινωνικές επιδράσεις του.

24BΓια να κατανοήσουμε αυτές τις μεταβολές, αρκεί να γυρίσουμε μερικές γειτονιές,  όσες απέμειναν, καθώς και προαύλια σχολείων. Εκεί θα διαπι­στώσουμε τις νέες τάσεις του παιδικού παιχνιδιού. Το παιχνίδι των σημερι­νών παιδιών δεν έχει τη θέρμη των παλαιότερων χρόνων. Τα παιδιά δεν τρέχουν, δεν «καλπάζουν» αυθόρμητα όπως παλιά. Φαίνονται πιο σοβαρά τα πρόσωπα τους, πιο ώριμα, πιο αγέλαστα και λιγότερο χαρούμενα. Δεν πη­δούν για να φτάσουν ένα φύλλο στο δέντρο, δεν ανεβαίνουν πάνω σε ξυ­λοπόδαρα, δεν κλωτσούν ένα κουτί στο δρόμο.

Και το χειρότερο είναι πως τα παιδιά σήμερα έπαψαν να είναι οι δημιουργοί των παιχνιδιών τους και μετατράπηκαν σε παθητικοί χρήστες τους. Παλιότερα με τη γόνιμη φαντασία και την αφαιρετική τους ικανότητα μεταμόρφωναν σε παιχνίδια μια σειρά από απλούστερα αντικείμενα. Τα αγόρια έπαιρναν ένα καλάμι, το βάφτιζαν «άλογο» και έτρεχαν ξέγνοιαστα στα χωράφια και τις αλάνες. Έπλαθαν βώλους από λάσπη και τους στέγνωναν τον ήλιο, κατασκεύαζαν σφεντόνες ή τόξα, όπως και μύλους για να παίξουν με τον άνεμο. Τα κορίτσια από την άλλη ονόμαζαν κούκλα ένα απλό τυλιγμένο πανί και μάζευαν χρωματιστά βότσαλα ή κομμάτια από σπασμένα αντικείμενα για να χτίσουν το «νοικοκυριό» τους.

Στις μέρες μας το παιδί έχει μεταβληθεί σε απλό παρατηρητή των πραγμάτων. Όλα αυτά τα δεδομένα αντανακλούν τις γενικότερες25A κοινωνικές και πολιτισμι­κές αλλαγές στη σύγχρονη εποχή. Οι μεταβολές αυτές συντελέστηκαν με τη γενίκευση της κάθετης δόμησης, την κυριαρχία της τηλεόρασης και της διαφήμισης. Αυτό μπορεί να το δει κανείς ακόμα και στο κλα­σικό παιχνίδι της κούκλας, που από κούκλα-μωρό μετεξελίχτηκε σε κούκλα-μανεκέν. Πρό­κειται πλέον για παιχνίδι που τοποθετείται σε προθήκη. Είναι μια μορφή που εκπέμπει αλαζονεία και έχει πρωταγωνιστικό ρόλο σε σχέση με το παιδί. Οι πιο πολλές μάλιστα απ' αυτές τις κούκλες στερούν από το παιδί την ανάγκη να μιλήσει, αφού παρατηρεί μόνο και ακούει, την «ομιλούσα», κούκλα.

Το ίδιο συμβαίνει και μ' άλλα παιχνίδια. Είναι φανερό λοιπόν πως το υλιστικό - ευδαιμονιστικό πνεύμα της εποχής μας έχει εισβάλλει και στο χώρο της ψυχαγωγίας, με κύριο φαινόμενο τι εμπορευματοποίηση του παιχνιδιού. Εδώ βέβαια σημαντικό ρόλο παίζουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και η διαφήμιση, που «βομβαρδίζουν»συνεχώς τα παιδιά με μηνύματα που παραπέμπουν σε όλο και πιο νέους,  πιο όμορφους, πιο λαμπερούς προκατασκευασμένους ήρωες.

Οι διαπιστώσεις βέβαια αυτές δεν θα πρέπει να μας συμπαρασύρουν σε μια καθολική απόρριψη των σύγχρονων παιχνιδιών, τη στιγμή μάλιστα που υπάρχουν και σήμερα ενδιαφέροντα παιχνίδια που ελκύουν ιδιαίτερα τους νέους και έχουν να προσφέρουν θετικά στοιχεία στη συγκρότηση της προσωπικότητάς τους, όπως είναι τα βιντεοπαιχνίδια.

25BΤα βιντεοπαιχνίδια είναι επαναστατικά. Είναι η αρχή της αλληλεπίδρασης των ανθρώπινων όντων με την τεχνητή νοημοσύνη. Τι είναι όμως αυτό που κάνει τα βιντεοπαιχνίδια ικανά να ανταγωνιστούν με επιτυχία όλα αυτά τα πράγματα που έκαναν τα παιδιά πριν τα βιντεοπαιχνίδια μπουν στη ζωή μας; Όπως είναι γνωστό η τηλεόραση τα τελευταία χρόνια είναι η κύρια απασχόληση των παιδιών. Τα βιντεοπαιχνίδια προκάλεσαν τη σύζευξη της τηλεόρασης με τα κομπιούτερ. Το κοινό στοιχείο ανάμεσα στην τηλεόραση και στα κομπιούτερ είναι η τηλεοπτική οθόνη, την οποία χρησιμοποι­ούν και τα δύο για να παρουσιάσουν οπτική κίνηση. Και τα παιδιά με τηλεοπτικό παρελθόν εκδηλώνουν μια προτίμηση για δυναμική οπτική κίνηση που αναπτύσσει στη συνέχεια τη φαντασία τους.

Το πιο δραστήριο μέσο επικοινωνίας και έκφρασης, ο γραπτός λόγος, δε διαθέτει το χαρακτηριστικό του «οπτικού δυναμισμού». Η τηλεόραση έχει  δυναμισμό, δεν μπορεί όμως να δεχτεί τις επεμβάσεις του τηλεθεατή. Τα  βιντεοπαιχνίδια είναι το πρώτο μέσο επικοινωνίας που συνδύασε τον οπτικό δυναμισμό με την ενεργό συμμετοχή του παιδιού.

26Άλλα χαρακτηριστικά που κάνουν τα βιντεοπαιχνίδια να ξεχωρίζουν από τα παλαιότερα παιχνίδια και να είναι ιδιαίτερα αγαπητά στα παιδιά, είναι το αυτόματο δόσιμο του σκορ, τα ηχητικά εφέ, η τύχη και η σπουδαιότητα της ταχύτητας με την οποία πρέπει ο παίκτης να ενεργεί. 

Ένα συμβατικό επιτραπέζιο παιχνίδι δίνει στο παιδί έτοιμους όλους τους κανόνες, ενώ στα βιντεοπαιχνίδια ο παίκτης πρέπει να βρει τους κανόνες με την παρατήρη­ση. Έτσι τα βιντεοπαιχνίδια απαιτούν και αναπτύσσουν ιδιαίτερες ικανότη­τες που δεν ήταν απαραίτητες για τα παιχνίδια της προ-ηλεκτρονικής επο­χής, όπως είναι η δημιουργική σκέψη, η φαντασία, η ταχύτητα.

Όμως τα βιντεοπαιχνίδια, όπως και κάθε μέσο επικοινωνίας, έχουν το δι­κό τους σύνολο δυνάμεων και αδυναμιών. Μια πηγή ανησυχίας αποτελεί το γεγονός ότι τα παιχνίδια αυτά συχνά έχουν θέματα με φυσική επιθετικότη­τα, η οποία μπορεί να τραυματίσει τον ευαίσθητο ψυχικό κόσμο των παιδιών. Πάντως, αν η αλόγιστη χρήση τους εγκυμονεί κινδύνους, αυτοί μπορεί να βρίσκονται στην ποικιλία, στην πολυπλοκότητα και στην έλξη αυτών των παιχνιδιών και του κόσμου τους που ανταποκρίνεται στις επιθυμίες των παι­διών.

Συμπερασματικά, σίγουρα δεν θα πρέπει να οδηγηθούμε σε μία άκριτη αποδοχή ή απόρριψη των σύγχρονων παιχνιδιών. Σίγουρα όμως επιβάλλε­ται μια δημιουργικότερη αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου για το σύγχρο­νο άνθρωπο. Είναι αναγκαία, η αναδόμηση, ο επαναπροσδιορισμός των αναγκών, η ανάκτηση της δημιουργικότητας, της «εξανθρώπισης» του ανθρώπινου χρόνου. Ο σωστά αξιοποιημένος χρόνος μέσα από το παιχνίδι και τα μαστορέματα είναι ο χρόνος της πραγματικής ελευθερίας και της πραγματικής ζωής.

Αυτός ήταν και ο βασικός στόχος  του εκπαιδευτικού μας προγράμματος. Να ταξιδέψουμε στη μαγικό χώρο των παραδοσιακών παιχνιδιών. Να γνωρίσουν τα παιδιά τα παιχνίδια που παίζονταν στον καιρό του παππού, του παππού, του παππού τους και της γιαγιάς, της γιαγιάς, της γιαγιάς τους. Να μάθουν τους κανόνες τους, και να εντάξουν στη καθημερινότητα τους  όσα απ’ αυτά τους άρεσαν. . . 

 

ΣΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: "ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ..." 

 

                                                                                                     


Σύνδεση διαχειριστή